اختلال وسواس و اختلالات اضطرابی منجر به معافیت مشمولان می شود

اختلالات اضطرابی (خلاصه کلی):

این اختلالات با ترس، نگرانی یا اضطراب مفرط، غیرمنطقی و ناتوان‌کننده مشخص می‌شوند که با زندگی روزمره فرد تداخل ایجاد می‌کند. آنها فقط "استرس معمولی" نیستند، بلکه شدید، پایدار و اغلب غیرقابل کنترل هستند.

1. اختلال وسواسی-اجباری (OCD) :

این اختلال در دسته‌ای جداگانه اما مرتبط با اختلالات اضطرابی قرار دارد و دارای دو مؤلفه اصلی است:

الف) وسواس‌های فکری (Obsessions):

افکار، تصاویر یا تکانه‌های ناخواسته، مزاحم و تکراری که باعث اضطراب شدید می‌شوند.

مثال‌ها:

• ترس از آلودگی (میکروب، ویروس، مواد شیمیایی)

• ترس از صدمه زدن ناخواسته به خود یا دیگران

• افکار ممنوهه یا تابو (مذهبی، جنسی، پرخاشگرانه)

• نیاز شدید به تقارن، نظم و دقت

ب) وسواس‌های عملی/اجبارها (Compulsions):

رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی که فرد در پاسخ به وسواس فکری یا بر اساس قواعد سفت و سخت، احساس می‌کند مجبور به انجام آنهاست تا اضطراب را کاهش دهد یا از یک رویداد وحشتناک جلوگیری کند.
مثال‌ها:

• شستشوی مکرر دست یا ضدعفونی کردن

• وارسی کردن (قفل در، شیر گاز، کلید برق)

• شمارش افراطی

• چیدمان یا مرتب کردن به شیوه‌ای خاص

• تکرار ذهنی کلمات یا دعاها

دایره معیوب OCD: افکار وسواسی → اضطراب → انجام عمل اجباری → کاهش موقت اضطراب → تقویت افکار وسواسی

نکته کلیدی: فرد مبتلا معمولاً می‌داند که وسواس‌هایش غیرمنطقی است، اما احساس می‌کند کنترلی بر آنها ندارد. این اختلال می‌تواند ساعت‌ها از روز فرد را تلف کند.

2. سایر اختلالات اضطرابی مهم :

الف) اختلال اضطراب فراگیر (GAD):

• ویژگی: نگرانی افراطی و غیرقابل کنترل درباره موضوعات مختلف زندگی روزمره (سلامت، کار، امور مالی، خانواده) برای حداقل 6 ماه.

• علائم جسمانی: بی‌قراری، خستگی زودرس، مشکل تمرکز، تحریک‌پذیری، تنش عضلانی، اختلال خواب.

ب) اختلال هراس (Panic Disorder):

• ویژگی: تجربه حملات پانیک مکرر و غیرمنتظره. حمله پانیک یک موج ناگهانی و شدید از ترس یا ناراحتی شدید است که در عرض چند دقیقه به اوج می‌رسد.

• علائم حمله: تپش قلب، تعریق، لرزش، احساس خفگی، درد قفسه سینه، ترس از دیوانه شدن یا مردن.

• عوارض: ممکن است منجر به "ترس از مکان‌های باز" (Agoraphobia) شود، یعنی اجتناب از مکان‌ها یا موقعیت‌هایی که فرار از آنها سخت است یا کمک در دسترس نیست.

ج) فوبیای خاص (Specific Phobia):

• ویژگی: ترس شدید، غیرمنطقی و مداوم از یک شیء، موقعیت یا فعالیت خاص.

• انواع رایج: ترس از حیوانات (عنکبوت، مار)، ترس از عوامل طبیعی (بلندی، رعدوبرق)، ترس از خون/تزریق/آسیب، ترس از موقعیت‌ها (پرواز، آسانسور، مکان‌های بسته).

د) اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder):

• ویژگی: ترس شدید و پایدار از موقعیت‌های اجتماعی که در آن فرد ممکن است مورد قضاوت، مشاهده یا تحقیر دیگران قرار گیرد.

• نمونه‌ها: صحبت در جمع، غذا خوردن در حضور دیگران، ملاقات افراد جدید. فرد می‌ترسد کاری انجام دهد که باعث خجالت او شود.

ه) اختلال اضطراب جدایی (در کودکان و گاهی بزرگسالان):

• ویژگی: اضطراب افراطی و نامتناسب با سطح رشدی درباره جدایی از خانه یا کسانی که فرد به آنها دلبستگی دارد.

• نمونه‌ها: کابوس درباره جدایی، امتناع از رفتن به مدرسه، نگرانی مفرط درباره گم شدن یا ربوده شدن.

و) اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اختلال استرس حاد (ASD):

• ویژگی: مجموعه‌ای از علائم که پس از مواجهه با یک رویداد تروماتیک یا هولناک (جنگ، تجاوز، تصادف، بلایای طبیعی) ایجاد می‌شود.

• علائم اصلی: ۱) خاطره‌های مزاحم و فلش‌بک، ۲) اجتناب از یادآورهای واقعه، ۳) تغییرات منفی در خلق و افکار، ۴) تحریک‌پذیری و واکنش‌پذیری شدید.

علل و عوامل خطر مشترک:

• بیولوژیک: عدم تعامل در انتقال‌دهنده‌های عصبی (مثل سروتونین)، ژنتیک و سابقه خانوادگی.

• محیطی و روانی: تجربه تروما یا استرس شدید در زندگی، الگوهای فکری خاص (مثل کمال‌گرایی، تحمل پایین بلاتکلیفی)، یادگیری مشاهده‌ای.

درمان‌های مؤثر:

درمان این اختلالات معمولاً ترکیبی از روان‌درمانی و دارودرمانی است.

۱. روان‌درمانی (درمان ترجیحی برای بسیاری):

• درمان شناختی-رفتاری (CBT): استاندارد طلایی برای بیشتر اختلالات اضطرابی. بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری و رفتاری مشکل‌ساز تمرکز دارد.

• مواجهه‌درمانی و جلوگیری از پاسخ (ERP): موثرترین درمان برای OCD. فرد به تدریجل و با برنامه‌ریزی با موقعیت‌های ترس‌آور مواجه می‌شود (وسواس) و از انجام رفتارهای اجباری (اجبار) جلوگیری می‌کند تا یاد بگیرد اضطراب خود به خود کاهش می‌یابد.

• درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی و پذیرش (ACT): به فرد کمک می‌کند تا افکار و احساسات را بدون قضاوت بپذیرد و با آنها درگیر نشود.

• EMDR: به ویژه برای PTSD مؤثر است.

۲. دارودرمانی:

• بازدارنده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs): خط اول دارویی برای OCD و بسیاری اختلالات اضطرابی (فلوکستین، سرترالین، فلووکسامین).

• بنزودیازپین‌ها: فقط برای کوتاه‌مدت و با احتیاط تجویز می‌شوند (به دلیل خطر وابستگی).

 مشمولانی که دارای اختلال وسواس (OCD) ، اختلال پانيك ، اختلال اضطراب ، فوبيا يا PTSD يا سايراختلالات اضطرابي شدید و مقاوم به درمان داشته باشند از سربازی معاف می شوند